८.१ समावेशी शिक्षा
८.२ मानव अधिकारमा आधारित शिक्षा
८.३ शिक्षामा लैङ्गिक समता र समानता
८.४ खुला तथा दूर शिक्षा
८.५ सूचना तथा सञ्चार प्रविधि शिक्षा
८.६ प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा
८.७ विशेष आवश्यकता शिक्षा
८.८ अनौपचारिक शिक्षा र वैकल्पिक शिक्षा
८.१)समावेशी शिक्षा भनेको सबै बालबालिकालाई, चाहे उनीहरू शारीरिक रूपमा
सक्षम होस् वा अक्षम, फरक क्षमता वा पृष्ठभूमि (जस्तै: जात, धर्म, भाषा, आर्थिक अवस्था) भएका हुन् वा नहोस्, उनीहरूलाई कुनै भेदभावबिना एउटै विद्यालयमा सँगै राखेर
शिक्षा प्रदान गर्ने प्रक्रिया हो, जसले सबैको आवश्यकता र क्षमतालाई सम्बोधन गर्दै समान
शैक्षिक अवसर सुनिश्चित गर्छ। यसको मुख्य लक्ष्य सबैलाई समान अवसर दिनु र समाजमा
हुने विभेदको अन्त्य गर्नु हो।
मुख्य विशेषताहरू:
- विभेदविहीनता: सबै विद्यार्थीलाई एकै ठाउँमा राखेर उनीहरूको
भिन्नतालाई सम्मान गर्दै शिक्षा दिइन्छ।
- सबैको पहुँच: अपाङ्गता भएका वा पछाडि पारिएका बालबालिकालाई पनि विद्यालयको बाटो, खेल मैदान, खानेपानी, कक्षाकोठा लगायत
सबै शैक्षिक सामग्रीमा पहुँच सुनिश्चित गरिन्छ।
- अनुकूल वातावरण: पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक र
शिक्षण विधि सबैका लागि अनुकूल बनाइन्छ, ताकि सबैले सिक्न
सकून्।
- 'सबैले सिक्न सक्छन्' भन्ने मान्यता: 'हरेक
विद्यार्थीले सिक्न सक्छ, तर सबैले एकै तरिकाले वा एकै समयमा सिक्दैनन्' भन्ने मान्यतामा
आधारित हुन्छ।
- समुदाय-आधारित: बालबालिकालाई आफ्नै समुदायको विद्यालयमा शिक्षा
प्राप्त गर्ने अधिकार सुनिश्चित गर्छ।
उदाहरण: दृष्टिविहीन, बहिरा, अटिजम भएका बालबालिकालाई सामान्य बालबालिकाका साथै एउटै कक्षामा पढाउनु
समावेशी शिक्षाको उदाहरण हो, जहाँ उनीहरूको विशेष आवश्यकताअनुसार सहयोग प्रदान गरिन्छ।
संक्षेपमा, समावेशी शिक्षाले सबै बालबालिकालाई एकै विद्यालयमा, सँगै सिकाईमा संलग्न गराएर, उनीहरूको व्यक्तिगत क्षमता र
आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्दै समान शैक्षिक अधिकारको प्रत्याभूति गराउँछ।
८.२)मानव अधिकारमा आधारित शिक्षा
भनेको शिक्षालाई ज्ञानको स्रोत मात्र नभई प्रत्येक व्यक्तिको जन्मसिद्ध अधिकारको
रूपमा स्थापित गर्ने, यसलाई समान, समावेशी र गुणस्तरीय बनाउने, र राज्यलाई शिक्षा प्रदान गर्न जवाफदेही बनाउने प्रक्रिया हो, जसमा शिक्षामा पहुँच, गुणस्तर, समानता, र समावेशीकरणका पक्षहरूलाई
जोड दिइन्छ। यसले सबैलाई शिक्षा प्राप्त गर्ने अधिकारको सुनिश्चितता गर्दै मानव
अधिकारको सम्मान र प्रचलनमा जोड दिन्छ।
मुख्य विशेषताहरू:
- अधिकारको रूपमा शिक्षा: शिक्षालाई मौलिक
हक मान्ने र राज्यले यसको सुनिश्चितता गर्नुपर्ने मान्यता।
- समानता र समावेशिता: सबै लिंग, जाति, धर्म, अपाङ्गता, र आर्थिक
अवस्थाका व्यक्तिलाई शिक्षामा समान अवसर प्रदान गर्ने।
- जवाफदेहिता: शिक्षा प्रणालीमा सरकार र सरोकारवालाहरूको जिम्मेवारी र जवाफदेहिता
सुनिश्चित गर्ने।
- मानव अधिकारको शिक्षा: शिक्षाको
माध्यमबाट मानव अधिकार, लोकतन्त्र र नागरिक कर्तव्यबारे चेतना जगाउने।
- संरचनात्मक परिवर्तन: शिक्षा
प्रणालीलाई मानव अधिकारका सिद्धान्तमा आधारित भई विकास गर्ने।
नेपालमा यसको अवस्था:
- नेपालको संविधानले शिक्षालाई मौलिक हकका रूपमा स्थापित गरेको छ।
- अनिवार्य तथा निःशुल्क शिक्षा ऐनले बालबालिकाको शिक्षाको अधिकारलाई
सुनिश्चित गरेको छ।
- विभिन्न ऐन (बालबालिका ऐन, जातीय भेदभाव तथा
छुवाछूत (कसुर र सजाय) ऐन आदि) ले शिक्षामा सबैको पहुँच र समान अवसरको कुरा
गर्छन्।
संक्षेपमा, अधिकारमा आधारित शिक्षाले शिक्षालाई सबैका लागि पहुँचयोग्य, न्यायपूर्ण र अधिकारमुखी
बनाउने लक्ष्य राख्छ।
८.३)शिक्षामा लैङ्गिक समानता भनेको सबै लिङ्गका
विद्यार्थीहरूलाई शिक्षामा समान अधिकार, अवसर र पहुँच सुनिश्चित गर्नु हो, जबकि लैङ्गिक समता (Gender Equity) भनेको यो समानता हासिल गर्नका
लागि विभिन्न लिङ्गका विद्यार्थीहरूको विशिष्ट आवश्यकता र ऐतिहासिक असमानतालाई
सम्बोधन गर्न गरिने निष्पक्ष व्यवहार वा हस्तक्षेप हो, जसमा केहीलाई विशेष सहयोग
(जस्तै छात्रवृत्ति) दिएर समान परिणाम हासिल गर्न मद्दत गरिन्छ। समानताले 'समान व्यवहार' खोज्छ, तर समताले 'निष्पक्ष व्यवहार' (असमान व्यवहार) मार्फत समान
परिणाम प्राप्त गर्ने लक्ष्य राख्छ।
लैङ्गिक समानता (Gender Eqality) भनेको के हो
- अर्थ: महिला, पुरुष र अन्य लिङ्गका व्यक्तिहरूले शिक्षामा समान व्यवहार, समान अधिकार, समान अवसर र समान
लाभ प्राप्त गर्नु।
- लक्ष्य: लिङ्गको आधारमा कुनै पनि भेदभाव बिना, सबैलाई समान
रूपमा शिक्षामा सहभागी हुन र आफ्नो क्षमता विकास गर्न सक्षम बनाउनु।
- उदाहरण: सबै छात्राहरूलाई कक्षामा समान शिक्षक, पाठ्यक्रम र
भौतिक सुविधा उपलब्ध गराउनु।
लैङ्गिक समता (Gender Equity) भनेको के हो
- अर्थ: ऐतिहासिक र सामाजिक कारणले पछि परेका समूह (जस्तै, बालिका वा
केटाहरू) लाई अगाडि ल्याउनका लागि विशेष उपायहरू अपनाउनु।
- लक्ष्य: प्रणालीगत असमानताहरूलाई सच्याएर 'समान नतिजा' प्राप्त गर्नु।
- उदाहरण: इन्जिनियरिङ जस्ता पुरुष-प्रधान क्षेत्रमा महिला विद्यार्थीहरूलाई
छात्रवृत्ति दिने वा महिला हिंसा पीडित बालिकाहरूका लागि विशेष शैक्षिक
कार्यक्रम चलाउने।
शिक्षामा यसको महत्त्व:
- सामाजिक न्याय: लैङ्गिक समता र समानताले शिक्षामा सबैको
न्यायपूर्ण पहुँच स्थापित गर्छ।
- सशक्तिकरण: यसले महिला र अन्य सीमान्तकृत लिङ्गका व्यक्तिहरूलाई शिक्षा मार्फत सशक्त
बनाउँछ।
- विकास: शिक्षामा लैङ्गिक समताले राष्ट्रको समग्र विकास र दिगो विकास लक्ष्य हासिल गर्न मद्दत
गर्छ।
संक्षेपमा, समानताले 'समान व्यवहार' मा जोड दिन्छ, जबकि समताले 'निष्पक्ष व्यवहार' मार्फत यो समानता हासिल गर्नका लागि आवश्यक 'विशेष हेरचाह' प्रदान गर्छ।
८.४)
दूर शिक्षा एउटा विधि हो भने खुला शिक्षा पद्धति हो ।
खुला तथा दूर शिक्षा भनेको शिक्षक र विद्यार्थी भौतिक रूपमा एकै ठाउँमा नभई समय र स्थानको
बन्धनबिना शिक्षा प्रदान गर्ने प्रणाली हो, जसले शिक्षामा पहुँच बढाउने, काम गरिरहेका व्यक्तिलाई पनि
पढ्ने अवसर दिने, र विद्यार्थी-केन्द्रित शिक्षा प्रदान गर्ने उद्देश्य राख्छ, जहाँ लचकदार भर्ना प्रक्रिया, स्व-अध्ययन र कार्यस्थलमै
शिक्षा आर्जन गर्ने सुविधा हुन्छ.
मुख्य विशेषताहरू:
- भौतिक दूरी: शिक्षक र विद्यार्थी फरक-फरक ठाउँमा हुन्छन्.
- लचकता: भर्ना, पढ्ने समय र स्थानमा खुलापन हुन्छ, जसले सबैलाई
शिक्षाको अवसर मिल्छ.
- विद्यार्थी-केन्द्रित: सिक्ने
व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिइन्छ.
- समन्वय: समय-समयमा शिक्षक र विद्यार्थीबीच दोहोरो संवाद हुन्छ.
- कार्यस्थलमा शिक्षा: काम गरिरहेका
व्यक्तिले पनि पढ्न पाउँछन्.
उद्देश्यहरू:
- उच्च शिक्षाबाट वञ्चित व्यक्तिलाई अवसर प्रदान गर्ने.
- माध्यमिक तहका लागि योग्य शिक्षक उत्पादन गर्ने.
- जीवनभरि सिक्ने (Life long learning) अवसर दिने.
- शैक्षिक अनुभव नवीकरण गर्न चाहनेलाई मद्दत गर्ने.
नेपालमा यसको भूमिका:
- आर्थिक, सामाजिक अवस्थाले गर्दा उच्च शिक्षा चाहनेका लागि यो अपरिहार्य छ.
- त्रिवि जस्ता संस्थाहरूले यसलाई शिक्षाशास्त्र जस्ता संकायमा सञ्चालन गरिरहेका
छन्, जसमा शिक्षक तालिम र अनुसन्धानमा जोड दिइन्छ.
संक्षेपमा, खुला तथा दूर शिक्षाले शिक्षालाई भौगोलिक र समयको सीमाभन्दा
माथि उठाउँदै सबैका लागि शिक्षाको ढोका खोल्ने एक प्रभावकारी माध्यम हो
८.५)सूचना तथा सञ्चार प्रविधि भनेको सूचना सङ्कलन, प्रशोधन, भण्डारण, प्रसारण र उपयोगका लागि
प्रयोग हुने हार्डवेयर (कम्प्युटर), सफ्टवेयर, इन्टरनेट, टेलिफोन र अन्य उपकरण तथा प्रणालीहरूको समग्र प्रणाली हो, जसले सञ्चार र सूचना
प्रविधिको एकीकरण गरी व्यक्ति, संस्था र सरकारलाई छिटो, प्रभावकारी र पारदर्शी काम गर्न सक्षम बनाउँछ. यसले शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासनजस्ता क्षेत्रमा
डिजिटल सेवा विस्तार गर्दै डिजिटल नेपालको लक्ष्यमा सहयोग पुर्याउँछ.
मुख्य अवयवहरू:
- हार्डवेयर: कम्प्युटर, मोबाइल, सर्भर, नेटवर्क उपकरणहरू.
- सफ्टवेयर: अपरेटिङ सिस्टम, एप्लिकेसन, डाटाबेस.
- नेटवर्किङ: इन्टरनेट, ताररहित सञ्जाल (Wi-Fi,
cellular).
- दूरसञ्चार: टेलिफोन, भिडियो कल, इमेल.
कार्य र उद्देश्य:
- सूचनाको आदानप्रदानलाई सहज बनाउने (इमेल, भिडियो कल).
- सेवाहरूलाई डिजिटल माध्यमबाट सरल र सुलभ बनाउने (अनलाइन बैंकिङ, सरकारी सेवा).
- कार्यसम्पादनमा दक्षता र पारदर्शिता ल्याउने.
- ज्ञान र सूचनामा पहुँच बढाउने (शिक्षा, अनुसन्धान).
उदाहरण:
- मोबाइल फोनबाट सन्देश पठाउनु.
- इन्टरनेटबाट जानकारी खोज्नु (गुगल सर्च).
- अनलाइन कक्षामा सहभागी हुनु.
- डिजिटल हस्ताक्षर प्रयोग गर्नु.
संक्षेपमा, सूचना तथा सञ्चार प्रविधिले आधुनिक जीवनका हरेक पक्षलाई
डिजिटल बनाउँदै सूचनाको प्रयोग र सञ्चारलाई सशक्त बनाउने एक बृहत् प्राविधिक
प्रणाली हो.
८.६)प्राविधिक तथा व्यावसायिक
शिक्षा भनेको कुनै विशेष पेशा वा व्यवसायका लागि आवश्यक ज्ञान, सीप र प्रविधि सिकाउने शिक्षा
हो, जसले विद्यार्थीलाई 'गरेर सिक्ने' शैलीमा दक्ष बनाएर रोजगारी वा स्वरोजगारका लागि तयार
पार्छ, ताकि उनीहरूले श्रम बजारको मागअनुसार काम गर्न सकून् र आर्थिक विकासमा योगदान
दिन सकून्। यो शिक्षाले सैद्धान्तिकभन्दा प्रयोगात्मक पक्षमा जोड दिई, जनशक्ति उत्पादन गरी गरिबी
न्यूनीकरण र व्यावसायिक क्षमता अभिवृद्धि गर्ने लक्ष्य राख्छ।
मुख्य विशेषताहरू:
- व्यावहारिक: यो शिक्षा कामको संसारसँग जोड्ने र हातले काम गरेर सिक्ने विधिमा आधारित हुन्छ।
- सीपमूलक: कुनै निश्चित पेशा (जस्तै: मेकानिक्स, कम्प्युटर, स्वास्थ्य, पर्यटन) सम्बन्धी
विशेष सीप सिकाउँछ।
- रोजगारमूलक: अध्ययनपछि तुरुन्तै रोजगारी पाउन वा आफ्नै व्यवसाय गर्न सक्षम बनाउँछ।
- बजार-मागेअनुसार: श्रम बजारमा माग भएका सीपहरू प्रदान गर्छ।
महत्त्व:
- रोजगारी सिर्जना: दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरी बेरोजगारी कम गर्छ।
- आर्थिक विकास: देशको आर्थिक उन्नतिमा मद्दत पुर्याउँछ।
- गरिबी न्यूनीकरण: आयआर्जनको माध्यमबाट गरिबी घटाउँछ।
- प्रविधि हस्तान्तरण: नयाँ प्रविधि र
सीप सिकाएर देशलाई आधुनिक बनाउँछ।
- व्यक्तिगत सशक्तिकरण: व्यक्तिलाई
आत्मनिर्भर र सक्षम बनाउँछ।
संक्षेपमा, यो शिक्षाले युवाहरूलाई 'काम गर्ने' र 'उत्पादक' बनाउँछ, जसले गर्दा उनीहरूले समाज र अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष योगदान दिन सक्छन्।
८.७)विशेष आवश्यकता शिक्षा भनेको शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक वा भावनात्मक रूपमा भिन्नता भएका बालबालिकाहरूलाई उनीहरूको व्यक्तिगत
आवश्यकताअनुसार शिक्षा प्रदान गर्ने विधि हो, जहाँ उनीहरूलाई सफल हुन चाहिने विशेष सहयोग, पाठ्यक्रम समायोजन र
सम्बन्धित सेवाहरू (जस्तै थेरापी) दिइन्छ, अक्सर मुख्य प्रवाहको विद्यालयमा नै अन्य विद्यार्थीहरूसँग
घुलमिल गराएर (समावेशी शिक्षा) वा छुट्टै स्रोत कक्षामा पढाएर।
मुख्य बुँदाहरू:
- व्यक्तिगत आवश्यकता: प्रत्येक
विद्यार्थीको चुनौती र क्षमता फरक हुने भएकाले शिक्षा पनि व्यक्तिगत
हुनुपर्छ।
- समावेशी दृष्टिकोण: यसको लक्ष्य भनेको सबै बालबालिकालाई समुदायकै
विद्यालयमा, अरू सामान्य विद्यार्थीहरूसँगै शिक्षा प्रदान गर्नु हो, जसमा पूर्ण वा
आंशिक समावेशीकरण हुन सक्छ।
- लक्ष्य: विद्यार्थीको वर्तमान क्षमता पहिचान गरी उनीहरूलाई सफल हुन आवश्यक पर्ने
विशेष सेवा र शैक्षिक लक्ष्य निर्धारण गर्नु हो।
- सेवाहरू: यसमा विशेष शैक्षिक सामग्री, थेरापी (Speech, Occupational), सहायक शिक्षक, र सहयोगी प्रविधिहरू समावेश हुन सक्छन्।
- परामर्श र मूल्याङ्कन: विद्यार्थीको
प्रगतिबारे नियमित अनुगमन र मूल्याङ्कन गरिन्छ र अभिभावकको सहभागितामा छलफल
हुन्छ।
छोटकरीमा, यो शिक्षा प्रणालीले हरेक बालबालिकालाई उनीहरूको क्षमताको
पूर्ण विकास गर्न मद्दत गर्छ, चाहे उनीहरूलाई जस्तोसुकै विशेष आवश्यकता किन नहोस्।
८.८)अनौपचारिक शिक्षा भनेको विद्यालय बाहिर जीवनभर
चल्ने, लचिलो र अनियोजित शिक्षा हो (जस्तै, घरमा, समुदायमा सिक्ने), जबकि वैकल्पिक शिक्षा भनेको औपचारिक (विद्यालय) प्रणालीभन्दा फरक तर पूरक तरिकाले जीवनोपयोगी, व्यावसायिक सीप तथा
पहुँचविहीन समूहका लागि दिइने शिक्षा हो (जस्तै, खुला विद्यालय, जीवनोपयोगी तालिम)। दुवै
शिक्षाले औपचारिक प्रणालीका कमजोरी पूरा गरी सबैलाई जीवनभर सिक्ने अवसर दिने
लक्ष्य राख्छन्, जहाँ अनौपचारिक शिक्षा जीवनको अनुभवबाट आउँछ भने वैकल्पिक शिक्षा विशेष
आवश्यकता पूरा गर्न संरचनाबद्ध हुन्छ।
अनौपचारिक शिक्षा
- अर्थ: यो शिक्षा जीवनका अनुभवहरू, व्यवहार र
गतिविधिहरूबाट प्राप्त हुन्छ, जुन कुनै निश्चित
पाठ्यक्रम वा कक्षा बिना हुन्छ।
- उदाहरण: परिवारमा बोल्न सिक्नु, साथीभाइबाट सामाजिक नियम सिक्नु, काम गर्दागर्दै
नयाँ सीप सिक्नु, वा समुदायमा छलफलबाट ज्ञान प्राप्त गर्नु।
- विशेषता: जीवनभर चल्छ, अनियोजित हुन्छ, र व्यक्तिको रुचि र आवश्यकताअनुसार हुन्छ।
वैकल्पिक शिक्षा
- अर्थ: यो औपचारिक विद्यालय प्रणालीभन्दा फरक तर त्यसको विकल्प वा पूरकको रूपमा
दिइने शिक्षा हो, जसले विशेष समूह (जस्तै, प्रौढ, बालबालिका) वा
आवश्यकता पूरा गर्छ।
- उदाहरण:
- खुला विद्यालय/विश्वविद्यालय: घरमै बसेर पढ्न
सकिने ।
- जीवनोपयोगी तथा व्यावसायिक तालिम: सीपमूलक तालिम
(जस्तै, सिलाई, कम्प्युटर)।
- साक्षरता कार्यक्रम: प्रौढहरूका लागि
लक्षित।
- समुदायमा आधारित शिक्षा केन्द्रहरू।
- विशेषता: अनौपचारिकभन्दा बढी संरचित तर औपचारिकभन्दा लचिलो हुन्छ, र यसको उद्देश्य
जीवनोपयोगी सीप वा औपचारिक शिक्षाको पहुँचमा नभएकालाई शिक्षा दिनु हो।
मुख्य भिन्नता
- अनौपचारिक: जीवनको अनुभवबाट आउने, अनियोजित, कहिल्यै
नटुङ्गिने।
- वैकल्पिक: औपचारिकको विकल्प, जीवनोपयोगी/व्यावसायिक, निश्चित कार्यक्रम र लक्षित समूह हुन्छन्।
संक्षेपमा, अनौपचारिक शिक्षा जीवनको प्रवाह हो भने वैकल्पिक शिक्षा
त्यस प्रवाहलाई निश्चित दिशा दिने ढाँचा हो, जसले औपचारिक शिक्षाको दायराभन्दा बाहिरका मानिसहरूलाई
समेट्छ
